Estrogen: czym jest? Jaki wpływ ma niedobór estrogenu?

Estrogen to hormon płciowy. Pod tą nazwą mamy na myśli przede wszystkim 17β-estradiol (E2). Estrogen występuje zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, jednak w różnych stężeniach. Hormony płciowe regulowane są przez oś podwzgórze–przysadka–gonady. Estrogen powstaje z testosteronu pod wpływem enzymu aromatazy cytochromu P450. Jego produkcję kontroluje oś podwzgórze–przysadka–gonady (HPG). Podobnie wygląda regulacja testosteronu.

Najniższe stężenia hormonów płciowych obserwuje się przed okresem dojrzewania oraz u kobiet po menopauzie, natomiast najwyższe pomiędzy 25. a 35. rokiem życia (Lipson & Ellison, 1992).

Rodzaje estrogenów

Można wyróżnić trzy główne typy estrogenów: estradiol, estron oraz estriol.

Estradiol (E2)

Dominujący estrogen w okresie rozrodczym, wytwarzany głównie w jajnikach. Charakteryzuje się najwyższą aktywnością biologiczną.

Estron (E1)

Przeważa u kobiet w okresie pomenopauzalnym. Produkowany jest głównie w tkankach obwodowych, m.in. w tkance tłuszczowej.

Estriol (E3)

Najsłabszy z estrogenów. Występuje głównie w okresie ciąży jako produkt przemian metabolicznych pozostałych form estrogenów.

Regulacja hormonalna

Estrogen (głównie estradiol) jest ściśle powiązany z FSH (hormonem folikulotropowym) i LH (hormonem luteinizującym) poprzez mechanizm sprzężenia zwrotnego w osi podwzgórze-przysadka-jajniki. Ta zależność reguluje cykl menstruacyjny, owulację oraz produkcję hormonów płciowych. Podwzgórze kontroluje przysadkę za pomocą GnRH (gonadoliberyny). W odpowiedzi przysadka uwalnia FSH oraz LH.

FSH wpływa na rozwój pęcherzyków jajnikowych u kobiet oraz produkcję plemników u mężczyzn. Stymuluje także komórki ziarniste jajnika do produkcji aromatazy – enzymu przekształcającego androgeny w estrogeny.

LH odpowiada za stymulację produkcji hormonów płciowych. U kobiet bierze udział w owulacji i produkcji progesteronu, natomiast u mężczyzn pobudza komórki Leydiga do produkcji testosteronu. LH uczestniczy również w konwersji cholesterolu do pregnenolonu – związku będącego prekursorem hormonów steroidowych.

Gdzie odbywa się produkcja żeńskich hormonów płciowych, estrogenów?

Produkcja estrogenów zachodzi głównie w:

• jajnikach,
• łożysku,
• tkance tłuszczowej,
• nadnerczach,
• kościach,
• mózgu.

U mężczyzn estrogeny wytwarzane są przez jądra oraz korę nadnerczy.

W osoczu krwi występują w formie związanej z białkami: albuminą lub globuliną wiążącą steroidy płciowe.

Poziom estrogenów zmienia się w zależności od wieku, cyklu menstruacyjnego u kobiet oraz stanu fizjologicznego organizmu.

Funkcje estrogenu

Estrogen pełni wiele ważnych funkcji w organizmie.

• rozwój, funkcjonowanie i regulacja żeńskich narządów płciowych i układu rozrodczego,
• regulacja cyklu miesiączkowego,
• rozwój żeńskich cech płciowych (drugo- i trzeciorzędowych),
• wpływ na układ sercowo-naczyniowy,
• ochronne działanie na ściany naczyń krwionośnych oraz zwiększenie krzepliwości krwi,
• utrzymanie prawidłowej mineralizacji kości,
• ochrona przed osteoporozą,
• wpływ na funkcjonowanie układu nerwowego,
• wpływ na psychikę oraz popęd płciowy,
• wspieranie pamięci i koncentracji,
• regulacji gospodarki lipidowej, białkowej i wapniowej,
• zwiększanie synaptogenezy,
• stymulacja produkcji kolagenu,
• przyspieszenie gojenia ran,
• wpływ na funkcjonowanie układu odpornościowego.

Rola estrogenu cyklu miesiączkowego

FSH wpływa na rozwój i dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych oraz zwiększa produkcję estrogenu. W fazie folikularnej cyklu miesiączkowego estrogen pobudza rozrost błony śluzowej macicy oraz rozwój naczyń krwionośnych.

Wzrost poziomu estrogenu prowadzi do zwiększenia wydzielania gonadotropin, co skutkuje uwolnieniem pęcherzyka Graafa, czyli dojrzałego pęcherzyka jajnikowego, oraz uwolnieniem oocytu.

Po owulacji rozpoczyna się faza lutealna. Pęcherzyk jajnikowy przekształca się w ciałko żółte, którego zadaniem jest produkcja progesteronu oraz estrogenu. Hormony te przygotowują błonę śluzową macicy do implantacji zapłodnionej komórki jajowej.

Jeżeli do zapłodnienia nie dojdzie, ciałko żółte przekształca się w ciałko białawe. Poziom hormonów gwałtownie spada, co prowadzi do rozpoczęcia menstruacji.

W przypadku zapłodnienia poziom hormonów płciowych stopniowo wzrasta. Zwiększa się także stężenie gonadotropiny kosmówkowej (hCG – human chorionic gonadotropin), dzięki której ciałko żółte może dalej produkować progesteron.

Po porodzie dochodzi do gwałtownego spadku hormonów płciowych, co u części kobiet może wpływać na pogorszenie nastroju i rozwój depresji poporodowej.

Estrogen u mężczyzn

Mimo że estrogen określany jest jako żeński hormon płciowy, odgrywa również bardzo ważną rolę w organizmie mężczyzny. U mężczyzn estrogen powstaje głównie poprzez aromatyzację testosteronu przy udziale enzymu aromatazy. Proces ten zachodzi przede wszystkim w tkance tłuszczowej, jądrach, kościach oraz mózgu.

Najważniejszym estrogenem u mężczyzn jest estradiol (E2). Jego prawidłowe stężenie jest niezbędne dla utrzymania równowagi hormonalnej oraz prawidłowego funkcjonowania organizmu.

Estrogen u mężczyzn odpowiada m.in. za

• regulację libido i funkcji seksualnych,
• udział w spermatogenezie i dojrzewaniu plemników,
• utrzymanie prawidłowej gęstości mineralnej kości,
• ochronę układu sercowo-naczyniowego,
• wpływ na funkcje poznawcze i nastrój,
• regulację gospodarki tłuszczowej i metabolizmu.

Zaburzenia poziomu estrogenów mogą prowadzić do problemów zdrowotnych.

Poziomy estrogenu

Poziom estrogenów zmienia się w zależności od wieku, płci, fazy cyklu menstruacyjnego oraz stanu fizjologicznego organizmu. W przypadku kobiet największe zmiany hormonalne obserwuje się w czasie ciąży oraz menopauzy, kiedy poziom estrogenów gwałtownie spada.

Najczęściej oznaczanym estrogenem jest estradiol (E2).

W przypadku kobiet:

• faza folikularna: ok. 30–120 pg/ml,
• okres owulacji: ok. 130–370 pg/ml,
• faza lutealna: ok. 70–250 pg/ml,
• po menopauzie: zwykle poniżej 30 pg/ml.

W przypadku mężczyzn:

• ok. 10–40 pg/ml.

Wartości referencyjne mogą różnić się w zależności od laboratorium oraz zastosowanej metody oznaczania.

Najwyższe stężenia estrogenów obserwuje się u kobiet w wieku rozrodczym, szczególnie podczas owulacji i ciąży. Po menopauzie poziom estrogenów gwałtownie spada, co wiąże się ze zwiększonym ryzykiem osteoporozy, chorób sercowo-naczyniowych oraz zmian nastroju.

Niedobór estrogenów

Niedobór estrogenów może występować fizjologicznie, np. w okresie menopauzy, ale także w wyniku przewlekłego stresu, nadmiernej aktywności fizycznej, zaburzeń odżywiania, niskiej masy ciała, chorób hormonalnych lub zaburzeń pracy jajników.

Objawy niskiego poziomu estrogenów mogą obejmować:

• zaburzenia miesiączkowania,
• spadek libido,
• suchość pochwy,
• pogorszenie nastroju,
• problemy ze snem,
• spadek gęstości kości,
• przewlekłe zmęczenie.

Sposoby na niski poziom estrogenu

Hormonalna terapia zastępcza (HTZ), czyli estrogen w tabletkach

Jedną z najczęściej stosowanych metod leczenia niedoboru estrogenów u kobiet w okresie menopauzy jest hormonalna terapia zastępcza. Polega ona na podawaniu estrogenów, czasami w połączeniu z progesteronem.

HTZ może:

• zmniejszać objawy menopauzy,
• poprawiać jakość snu i samopoczucie,
• ograniczać utratę masy kostnej,
• zmniejszać ryzyko osteoporozy.

Leczenie powinno być prowadzone pod kontrolą lekarza ze względu na możliwe przeciwwskazania i działania niepożądane.

Dieta wspierająca poziom estrogenów

Znaczenie może mieć odpowiednio zbilansowana dieta, szczególnie bogata w fitoestrogeny, czyli związki roślinne wykazujące działanie podobne do estrogenów.

Produkty bogate w estrogeny

• soja i produkty sojowe,
• siemię lniane,
• ciecierzyca,
• sezam,
• fasola,
• pełnoziarniste produkty zbożowe.

Istotna jest również odpowiednia podaż:

• zdrowych tłuszczów,
• witaminy D,
• wapnia,
• magnezu,
• białka.

Masa ciała i tkanka tłuszczowa

Zbyt niska masa ciała może prowadzić do obniżenia produkcji estrogenów. Tkanka tłuszczowa bierze udział w aromatyzacji androgenów do estrogenów, dlatego przewlekły deficyt energetyczny i niski poziom tkanki tłuszczowej mogą zaburzać gospodarkę hormonalną.

Aktywność fizyczna

Regularna umiarkowana aktywność fizyczna wspiera równowagę hormonalną i poprawia wrażliwość tkanek na hormony. Nadmierny wysiłek fizyczny, szczególnie przy niedostatecznej podaży kalorii, może jednak prowadzić do zaburzeń miesiączkowania i obniżenia poziomu estrogenów.

Sen i redukcja stresu

Przewlekły stres wywiera wpływ na funkcjonowanie osi podwzgórze–przysadka–gonady (HPG), co może zaburzać produkcję hormonów płciowych. Odpowiednia ilość snu, regeneracja oraz techniki redukcji stresu wspierają prawidłową gospodarkę hormonalną.

Suplementacja

W niektórych przypadkach pomocna może być suplementacja:

• witaminy D,
• kwasów omega-3,
• wapnia,
• magnezu,
• preparatów zawierających fitoestrogeny.

Suplementacja powinna być dostosowana indywidualnie do potrzeb organizmu i najlepiej konsultowana ze specjalistą.

Nadmiar estrogenów

Nadmiar estrogenów, określany czasami jako hiperestrogenizm lub dominacja estrogenowa, to stan zaburzonej równowagi hormonalnej, w którym działanie estrogenów przewyższa działanie innych hormonów, głównie progesteronu. Może występować zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn.

Przyczyny nadmiaru estrogenów

Do najczęstszych przyczyn należą:

• otyłość i nadmiar tkanki tłuszczowej,
• przewlekły stres,
• zaburzenia pracy jajników,
• choroby wątroby,
• zaburzenia hormonalne,
• stosowanie leków hormonalnych,
• niektóre nowotwory hormonozależne,
• nadmierna aromatyzacja testosteronu do estradiolu,
• kontakt z ksenoestrogenami obecnymi w środowisku.

Tkanka tłuszczowa zawiera aromatazę – enzym przekształcający androgeny w estrogeny. Zwiększona ilość tkanki tłuszczowej może więc prowadzić do wzrostu poziomu estradiolu.

Objawy nadmiaru estrogenów u kobiet

Nadmierny poziom estrogenów może powodować:

• bolesność i obrzęk piersi,
• zatrzymywanie wody w organizmie,
• wzdęcia,
• obfite lub nieregularne miesiączki,
• bóle głowy i migreny,
• wahania nastroju,
• drażliwość,
• problemy ze snem,
• zwiększone odkładanie tkanki tłuszczowej,
• spadek libido,
• przewlekłe zmęczenie.

Długotrwały nadmiar estrogenów może zwiększać ryzyko:

• przerostu endometrium,
• endometriozy,
• mięśniaków macicy,
• zakrzepicy,
• nowotworów hormonozależnych.

Objawy nadmiaru estrogenów u mężczyzn

U mężczyzn zbyt wysoki estrogen może prowadzić do:

• ginekomastii,
• obniżenia libido,
• zaburzeń erekcji,
• pogorszenia jakości nasienia,
• zwiększenia ilości tkanki tłuszczowej,
• spadku masy mięśniowej,
• zatrzymywania wody,
• pogorszenia samopoczucia i wahań nastroju.

Jak zmniejszyć nadmiar estrogenów?

Redukcja nadmiernej masy ciała

Zmniejszenie ilości tkanki tłuszczowej może ograniczyć aromatyzację androgenów do estrogenów.

Regularna aktywność fizyczna

Aktywność fizyczna wspiera metabolizm hormonów oraz poprawia wrażliwość insulinową.

Odpowiednia dieta

Warto ograniczyć:

• wysoko przetworzoną żywność,
• nadmiar alkoholu,
• cukry proste,
• tłuszcze trans.

Pomocna może być dieta bogata w:

• błonnik,
• warzywa krzyżowe (brokuły, kalafior, kapusta),
• produkty wspierające pracę wątroby,
• kwasy omega-3.

Ograniczenie kontaktu z ksenoestrogenami

Ksenoestrogeny to substancje chemiczne działające podobnie do estrogenów. Mogą znajdować się m.in. w:

• plastiku zawierającym BPA,
• kosmetykach,
• pestycydach,
• niektórych detergentach.

Badanie poziomu estrogenu i innych hormonów

W przypadku podejrzenia niedoboru lub za wysokiego poziomu estrogenów należy wykonać badanie obrazujące gospodarkę hormonalną:

• estradiol (E2),
• FSH,
• LH,
• progesteron,
• prolaktynę,
• TSH i hormony tarczycy.

Ocena wyników powinna uwzględniać wiek, płeć, fazę cyklu menstruacyjnego oraz objawy kliniczne.

Estrogen a układ mięśniowo-szkieletowy

Estrogen:

• zwiększa elastyczność ścięgien i więzadeł,
• wpływa na syntezę kolagenu typu I i III,
• wspiera regenerację mięśni po wysiłku,
• zmniejsza ryzyko sarkopenii.

Spadek poziomu estrogenów może zwiększać ryzyko urazów, np. zerwania ACL lub uszkodzenia ścięgna Achillesa.

Estrogen a układ nerwowy

Estrogen:

• działa neuroprotekcyjnie,
• zwiększa przepływ krwi w mózgu,
• wpływa na serotoninę, dopaminę i acetylocholinę,
• wspiera plastyczność mózgu,
• wspomaga tworzenie nowych połączeń neuronalnych.

Jego spadek może wiązać się z pogorszeniem pamięci, koncentracji oraz nastroju.

Estrogen a układ sercowo-naczyniowy

Estrogen:

• zwiększa poziom HDL („dobrego cholesterolu”),
• obniża poziom LDL,
• działa przeciwmiażdżycowo,
• wspomaga rozszerzanie naczyń poprzez zwiększenie produkcji tlenku azotu (NO).

Po menopauzie spadek estrogenów zwiększa ryzyko chorób serca i nadciśnienia.

Estrogen a układ kostny

Estrogen hamuje aktywność osteoklastów, czyli komórek odpowiedzialnych za resorpcję kości. Jego niedobór prowadzi do osteoporozy pomenopauzalnej

Estrogen a metabolizm i skóra

Estrogen:

• poprawia wrażliwość tkanek na insulinę,
• reguluje metabolizm tłuszczów,
• wspiera syntezę kolagenu i kwasu hialuronowego,
• wpływa na jędrność, elastyczność i sprężystość skóry,
• wspiera prawidłowe unaczynienie skóry,
• zwiększa zdolność skóry do zatrzymywania wody.

Podsumowanie

Estrogen pełni kluczową rolę w funkcjonowaniu organizmu zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Wpływa nie tylko na układ rozrodczy, ale również na metabolizm, układ kostny, sercowo-naczyniowy oraz nerwowy. Zarówno niedobór, jak i nadmiar estrogenów mogą prowadzić do zaburzeń zdrowotnych, dlatego utrzymanie równowagi hormonalnej ma istotne znaczenie dla zdrowia i jakości życia.

Piśmiennictwo

1. Maciuszek, M. (2016). Być kobietą, być kobietą – wpływ estrogenów na funkcjonowanie układu odpornościowego. „Wszechświat”, 117(10–12).
2. Gregoraszczuk, E. (2011). Środowisko a gospodarka hormonalna u kobiet. Cz. 1 i 2.