Rak szyjki macicy a infekcja HPV - leczenie i profilaktyka

Jest jedną z najczęstszych chorób przenoszonych drogą płciową. Szacuje się, że może mieć z nim styczność w ciągu całego swojego życia 50% populacji.  

Drogi zarażenia

Wirus przenosi się przez bezpośredni kontakt z naskórkiem lub błoną śluzową, wydzielinami (śluz pochwowy, krew) osoby zakażonej. Może dojść do rozsiewania zmian u osoby zakażonej poprzez np. rozdrapywanie.  

Zazwyczaj do zakażenia dochodzi podczas kontaktów seksualnych. Do zakażenia może dojść także podczas seksu oralnego (grozi to np. rakiem krtani) i analnego (rak odbytu).  Można zarazić także dziecko podczas porodu.

Czy zarażenie oznacza zakażenie wirusem HPV?

Nie. Może dojść do kontaktu z wirusem, natomiast objawy kliniczne mogą się nie rozwinąć dzięki sprawnie działającemu układowi odpornościowemu. Sam wirus zazwyczaj jest usuwany z organizmu w przeciągu 6 miesięcy do ok. 2 lat. Wirus może pozostawać także w trybie latencji - uśpienia przez długi czas i aktywować się przy spadku odporności. Po poprawie odporności organizm ponownie stara się wyeliminować wirusa. Jeżeli nie zostanie usunięty może przejść w zakażenie przetrwałe. Wówczas - jeżeli jest to typ onkogenny może prowadzić do rozwoju raka szyjki macicy.

Typy wirusa

Istnieje ponad 200 typów HPV.  
HPV dzielimy na:

• HPV niskiego ryzyka (nieonkogenne) - mogą powodować brodawki (kłykciny kończyste itp.),
• HPV wysokiego ryzyka (onkogenne) - mogą powodować zmiany przedrakowe i nowotwór szyjki macicy, odbytu, prącia, gardła.

Okres wylęgania

Zmiany na skórze - w przypadku HPV nieonkogennych mogą pojawić się w przeciągu 1-6 miesięcy, natomiast HPV onkogenne przez wiele lat mogą nie dawać żadnych objawów.  

Objawy

HPV niskiego ryzyka

Powodują brodawki oraz kurzajki. Brodawki mogą powstać w każdym miejscu na powierzchni ludzkiego ciała oraz na błonach śluzowych ( także na spojówkach oraz w jamie ustnej).  

• Brodawki zwykłe, kurzajki (odpowiadają za nie nie HPV 2, 4, 7) są to grudki na skórze, o nierównej, szorstkiej powierzchni, mają kolor skóry i wielkość 5–10 mm. Znajdziemy je zazwyczaj na palcach rąk, wałach paznokciowych, czasami pod płytką paznokciową.  
• Brodawki stóp (HPV 1, 2) zlokalizowane na podeszwowej części stóp, o szorstkiej powierzchni, w kolorze skóry, mogące osiągać 1–2 cm wielkości.  
• Brodawki płaskie, brodawki młodocianych (HPV 3, 10, 27, 28) to płaskie o gładkiej powierzchni, mogą występować na twarzy, czasem przyjmują przebieg linijny w miejscu zadrapania (objaw Koebnera).  
• Brodawki przejściowe (HPV 10, 27, 28) spotykane są przede wszystkim u chorych z obniżoną odpornością. Wykwity mające pewne cechy brodawek zwykłych i linijny układ brodawek płaskich. Brodawki płciowe, kłykciny kończyste (kk) (HPV 6,11) – występują na prąciu, sromie, okolicy odbytu. Mają kształt uszypułowanych elastycznych grudek, skłonność do zlewania i kalafiorowatego wzrostu.

HPV wysokiego ryzyka

Są to zmiany zazwyczaj bezobjawowe. Mogą wystąpić także:

• Bowenoidalna atypia sromu - grudkowatość bowenoidalan (HPV 16) – objawami są liczne grudki występujące na prąciu lub wargach sromowych. Zwykle występują u młodych ludzi. Mogą być punktem wyjścia dla nowotworzenia.  
• Zakażenia laryngologiczne – w przypadku młodzieńczego brodawczaka krtani chorobę wywołuje HPV 6. Brodawczak krtani u dorosłych (bkd) związany jest z zakażeniem wirusem HPV 16 i może prowadzić do rozwoju zmian nowotworowych.  
• Epidermodysplasia verruciformis (HPV 5, 814) – czyli uogólnione zakażenie skóry traktowane jest jako stan przedrakowy. Zmiany mają wygląd brodawek płaskich, są jednakże rozlane na całym ciele, towarzyszą im plamy mające zabarwienie czerwone lub brunatne.
• Epidermodysplasia verruciformis Lewandowski−Lutz - rzadka wrodzona autosomalna recesywna choroba skóry związana z wysokim ryzykiem nowotworzenia. Charakteryzuje się ekstremalną nadwrażliwością na HPV 5 i 8. Efektem jest powstawanie gigantycznej liczby rogów skórnych, głównie w za− kresie dłoni i stóp  
• Rak szyjki macicy - HPV typu 16 i 18 odpowiadają za 70% przypadków raka szyjki macicy.  Pozostałe 30% jest wywoływane przez około 17 różnych typów wirusów HPV.  
• U 80% kobiet zakażonych onkogennymi typami HPV infekcja ma charakter przemijający - najczęściej po 6–18 miesiącach ulega samowyleczeniu.  
• U około 20% infekcja HPV ulega progresji i przechodzi w fazę tzw. infekcji przetrwałej. U tych pacjentek w nabłonku szyjki macicy rozwijają się zmiany przednowotworowe związane z podwyższonym ryzykiem zachorowania na raka szyjki macicy.  
• U 3-5% kobiet pierwotnie zakażonych onkogennym typem wirusa HPV następuje dalsza progresja choroby. Jeśli nie jest ona leczona, to po ok. 7-15 latach dochodzi do rozwoju inwazyjnego raka szyjki macicy.

Nowotwór szyjki macicy

Rozwija się powoli - wskutek obecności onkogennych typów HPV (zwykle 7–15 lat), dlatego regularne badania praktycznie zapobiegają zachorowaniu na raka szyjki macic. To jeden z najlepiej profilaktycznie kontrolowalnych nowotworów.

Objawy raka szyjki macicy

Objawy raka szyjki macicy to przede wszystkim zmiany w krwawieniach i wydzielinie z pochwy oraz dolegliwości w dolnej części brzucha i miednicy. Konkretnie mogą wystąpić:

• Nieprawidłowe krwawienia z pochwy: plamienia między miesiączkami, krwawienie po stosunku, krwawienie po menopauzie.
• Nietypowa, wodnista, ropna lub silnie cuchnąca wydzielina z pochwy.
• Ból podczas stosunku (dyspareunia).
• Ból w dole brzucha lub miednicy, uczucie dyskomfortu.
• Nasilone i nieregularne miesiączki.
• W zaawansowanym stadium raka szyjki macicy: obrzęki kończyn dolnych (z powodu zajęcia naczyń chłonnych), problemy z oddawaniem moczu lub stolca, krwiomocz, ogólne osłabienie i utrata masy ciała.

Diagnostyka infekcji HPV

Test HPV

Podstawą, aby sprawdzić czy masz wirusa HPV i jakiego typu jest test HPV.  Jeżeli test na obecność wirusa HPV będzie dodatni, z tego samego materiału zostanie pobrana cytologia płynna ( jest ona bardziej czuła niż cytologia klasyczna).  

Jeżeli wirus HPV zaczął dokonywać zmian (szkód) w nabłonku ujawni się to w wyniku cytologii. Jeżeli okaże się, że masz HPV wysokoonkogenny zostaniesz zaproszona przez lekarza na badanie - kolposkopię. 

Kolposkopia

Podczas kolposkopii zostanie dokładnie obejrzana Twoja szyjka macicy i jej stan. Jeżeli okaże się, że zmiany są już nieco bardziej zaawansowane- wówczas lekarz wykonuje zabieg konizacji szyjki macicy - usunięcia części szyjki macicy. Kontrola HPV zazwyczaj odbywa się wówczas po 6 miesiącach.

Ważne jest to, iż wirus na każdym etapie może ulec usunięciu z organizmu (znaczenia ma zdrowa dieta, styl życia, ruch, aby wspomóc jego usunięcie).  

Można także - nawet pomimo zakażenia zaszczepić się przeciwko HPV. Wówczas chroni to przed innymi typami wirusa HPV, może także wspomóc usunięcie z organizmu tego, który jest.  

Metody leczenie wirusa HPV

Skuteczne leczenie HPV jest zależne od typu wirusa HPV.

Wirusy nieonkogenne powodujące np. kurzajki lub brodawki możba usunąć za pomocą krioterapii, zabiegu chirurgicznego lasera, czy też preparatów miejscowych.  

Zmiany onkogenne usuwa się podczas zabiegu chirurgicznego np. konizacja szyjki macicy.  

Warto pamiętać, iż organizm najczęściej eliminuje wirusa z organizmu w ciągu 1-2 lat. Warto go wspomagać w tym procesie prowadząc zdrowy styl życia, dietę przeciwzapalną, odpowiednią ilość snu, nawodnienia, uzupełnienie braków minerałów itp.).

Czynniki ryzyka przetrwałego zakażenia wirus brodawczaka ludzkiego HPV

• palenie papierosów (jeden z najsilniejszych czynników zwiększających ryzyko raka szyjki),
• przewlekły stres,
• niedobory witamin (A, C, D, E, kwas foliowy),
• długotrwałe stosowanie immunosupresji,
• inne infekcje przenoszone drogą płciową (np. chlamydia).

Rola mężczyzn w zakażeniach HPV

• mężczyźni bardzo często są bezobjawowymi nosicielami,
• rzadziej są diagnozowani (brak badania przesiewowe w kierunku raka jak cytologia),
• mogą przenosić HPV przez wiele lat, nie wiedząc o zakażeniu,
• u mężczyzn może wystąpić rak gardła oraz odbytu, dlatego HPV nie jest „problemem kobiet”(rak szyjki macicy, o którym mówi się najgłośniej), a szczepienia przeciwko HPV i badania profilaktyczne dotyczą obu płci.

Szczepienia przeciw HPV

Obecnie na rynku dostępne są szczepionki 9-walentne, które chronią przed ok. 90% typów onkogennych oraz przed HPV 6 i 11 (kłykcinami).

Najlepsza skuteczność jest przed rozpoczęciem współżycia, natomiast po rozpoczęciu współżycia także warto się zaszczepić, ponieważ:

• szczepionka nie leczy aktywnego zakażenia,
• zmniejsza ryzyko reinfekcji,
• może obniżać ryzyko progresji zmian.

Po zaszczepieniu wciąż wykonujemy cytologię i badanie USG u ginekologa.  

Profilaktyka raka szyjki macicy

Jest ona niezwykle ważna!

Co możesz zrobić:

• Szczepionka przeciwko HPV – chronią przed najgroźniejszymi typami (16, 18)
• Prezerwatywy – ograniczają ryzyko zakażenia, ale nie eliminują go całkowicie
• Regularne badania cytologiczne u kobiet (jeżeli cytologia będzie nieprawidłowa zostaniesz o tym poinformowana. Zostanie wykonany test na HPV. W przypadku HPV onkogennego kolposkopia. Możesz także wykonać badanie HPV wraz z cytologią np. poprzez bezpłatny program NFZ, którego celem jest wykrycie HPV: www.wykryjhpv.pl.

Jeżeli badanie w kierunku wirusa HPV będzie negatywne, powtórz test za 5 lat. Jeżeli wynik będzie dodatni powinnaś pogłębić diagnostykę u swojego ginekologa. Pamiętaj, HPV nie oznacza, że masz raka. 80% HPV organizm usuwa z organizmu w przeciągu 1-2 lat.  

Piśmiennictwo:
1. BRODZIKOWSKA, M., WALENDZIK-OSTROWSKA, A. G. N. I. E. S. Z. K. A., DEC-PIETROWSKA, J. O. A. N. N. A., & PAWLĘGA, M. NOWOCZESNA PROFILAKTYKA HIV I INNYCH INFEKCjI PRZENOSZONYCH drogą płciową.
2. Izabela, U. W., Krzysztof, N., Małgorzata, R., Janusz, P., & Marzena, J. (2011). Świadomość profilaktyki raka szyjki macicy wśród kobiet zgłaszających się do poradni K. Ginekol Pol, 82, 22-25.
3. Piątek, S., Bidziński, M., Panek, G., Wielgoś, M., & Sobiczewski, P. (2019). Rak szyjki macicy—ocena zaawansowania choroby według kryteriów FIGO 2018. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna, 4(4), 149-154.
4. https://wykryjhpv.pl/
5. https://www.gov.pl/web/zdrowie/hpv